SZEREG SZCZEGÓŁOWYCH DYSPOZYCJI

Zgodnie z propozycją Z. Gasia (1980) dyspozycja ta nie jest strukturą jednorodną. Ma ona postać syndromu, w którego skład wchodzi szereg dyspozycji szczegółowych. Są nimi:samoagresja emocjonalna (skłonność do zaniżania samooceny, samopo- niżania się, kierowania wobec siebie wrogich impulsów),samoagresja fizyczna (wrogie, szkodliwe zachowania wobec samego siebie: samouszkodzenia, próby samobójcze, zadawanie sobie bólu),wrogość wobec otoczenia (przejawiająca się podejrzliwością, projekcją własnej wrogości, negatywnym nastawieniem wobec innych),nieuświadomione skłonności agresywne (wyrażające się manifestowa­niem aktywności pozornie nieagresywnej, będącej jednak przejawem maskowanej agresji),agresja przemieszczona (skierowana wobec obiektów zastępczych, np. przedmiotów),agresja pośrednia (wyrażająca się w atakowaniu innych poprzez ich ośmieszanie, szkalowanie, plotki, skarżenie),agresja słowna (kłótliwość, krzyki, przeklinanie),agresja fizyczna (skłonność do podejmowania działań o charakterze przemocy fizycznej), tendencje odwetowe (których istotę stanowi dążenie do subiektywnie usprawiedliwionej zemsty za doznane lub domniemane krzywdy ze strony innych ludzi).

KONTROWERSJE WOBEC ZJAWISKA

W potocznym mniemaniu z problematyką agresywności nieodparcie łączy się zjawisko przestępczości. Jako jedna z głównych przyczyn czynów przestęp­czych wymieniane są uwarunkowania osobowościowe ich sprawców. Zwykle za kryminogenne uważa się dwa typy osobowości: antyspołeczny oraz bierno- -agresywny. W szczegółowej charakterystyce obydwu tych typów dominują różne formy agresywności. Powstaje pytanie o to, jaka jest zależność pomiędzy agresywnością a za­chowaniem przestępczym. Odpowiedź na to pytanie nie jest jednoznaczna. Istnieją koncepcje, według których zarówno agresywność jak i przestępczość mają wspólne źródło w psychice człowieka (np. teoria instynktu agresji Z. Freuda), według innych koncepq’i przestępczość ma swoją przyczynę we wzmożonej agresywności. Istnieją także koncepcje, zgodnie z którymi zjawiska agresji i przestępczości mają odmienną genezę; przestępstwo jest rezultatem określonych procesów społecznych (np. funkcjonowania grup subkulturowych), natomiast agresja — skutkiem procesów psychologicznych (np. formą reakcji na frustrację — D. Wójcik 1984).

PROBLEMATYKA AGRESYWNOŚCI

W potocznym mniemaniu z problematyką agresywności nieodparcie łączy się zjawisko przestępczości. Jako jedna z głównych przyczyn czynów przestęp­czych wymieniane są uwarunkowania osobowościowe ich sprawców. Zwykle za kryminogenne uważa się dwa typy osobowości: antyspołeczny oraz bierno- -agresywny. W szczegółowej charakterystyce obydwu tych typów dominują różne formy agresywności.Powstaje pytanie o to, jaka jest zależność pomiędzy agresywnością a za­chowaniem przestępczym. Odpowiedź na to pytanie nie jest jednoznaczna. Istnieją koncepcje, według których zarówno agresywność jak i przestępczość mają wspólne źródło w psychice człowieka (np. teoria instynktu agresji Z. Freuda), według innych koncepq’i przestępczość ma swoją przyczynę we wzmożonej agresywności. Istnieją także koncepcje, zgodnie z którymi zjawiska agresji i przestępczości mają odmienną genezę; przestępstwo jest rezultatem określonych procesów społecznych (np. funkcjonowania grup subkulturowych), natomiast agresja — skutkiem procesów psychologicznych (np. formą reakcji na frustrację — D. Wójcik 1984).

AGRESYWNOŚĆ MŁODOCIANYCH PRZESTĘPCÓW

Pomimo wieloletniej historii badan nad zjawiskiem agresywności i przyczynami zachowań agresywnych problematyka ta jest wciąż jednakowo aktualna. Agresja ujawniająca się w codziennym życiu jest spo­strzegana jako źródło poważnego zagrożenia dla bytu społeczeństwa i jednostki. To poczucie zagrożenia jest spotęgowane faktem, że pomimo bardzo obszernej wiedzy, jaką dysponujemy w zakresie zrozumienia istoty, poznania rodzajów oraz społecznych i psychologicznych uwarunkowań agresywności wciąż brakuje efektywnych metod jej zwalczania, nie wspominając już o skutecznej prewencji profilaktyce zachowań agresywnych. Notowany w ostatnim okresie wzrost zachowań dewiacyjnych (w tym również o typie agresywnym) młodych ludzi stanowi wystarczający powód do nieustawama w wysiłkach nad próbą jeszcze głębszego zrozumienia istoty agresji i jej różnorodnych uwarunkowany.

CZYNNIKI WZMACNIAJĄCE

Oddziaływanie masmediów wyrabiające bierność i bezrefleksyjność oraz stępiające wrażliwość, często wręcz promujące przemoc.Silna potrzeba autorytetów, przy jednoczesnym braku wzorów.Niespójny i niekonsekwentny system prawno-sądowy, sprzyjający po­czuciu bezkarności i pośrednio wzmacniający zachowania agresywne.Wszystkie te czynniki wzmacniają się wzajemnie, co skłania nas do stwierdzenia, iż sprawą najbliższego czasu jest podjęcie długofalowych działań łagodzących konsekwencje istniejącego i rozwijającego się kryzysu. Oczywiście zasygnalizowaliśmy tylko niektóre problemy, gdyż zjawisko to jest bardzo złożone i wieloaspektowe. Problematyka ta wymaga dalszych analiz, które zamierzamy prowadzić, kontynuując podjętą tematykę.

TENDENCJE KULTURY

Powstaje pytanie czy wobec takich danych może dziwić fakt, iż badana młodzież — o czym pisze zajmująca się tą problematyką H. Świda-Zięba mimo deklarowanego indywidualizmu naśladuje często bezkrytycznie grupę, wygłasza sądy cudze, najczęściej zasłyszane z telewizji jako własne, nie pyta, nie podważa, nie wątpi.Na zakończenie chcemy stwierdzić, że dokonaliśmy próby postawienia diagnozy przyczyn narastającej przemocy wśród nieletnich.Szczególną uwagę należy zwrócić na poważny kryzys tożsamości młodzieży o   podłożu społeczno-kulturowym z silnie zaznaczonym kontekstem poli­tycznym. Składają się na niego:Tendencje kultury prowadzące do rozszczepienia tożsamości, umiesz­czające potrzeby emocjonalne w świecie fikcji, przy rówoczesnym instrumental­nym traktowaniu zasobów intelektualnych jednostki, jako jej jedynego wymaga­nego atutu w świecie „zimnej” rywalizacji rynkowej.

STOPIEŃ ODDZIAŁYWANIA ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU

Stopień oddziaływania środków masowego przekazu zależy głównie od zakresu doświadczeń życiowych odbiorców, ich wiedzy, kontaktów z otocze­niem, samopoczucia. Wyniki badań pokazują, że dzieci, które mają większy zasób wiadomości, dzięki oglądanym programom poszerzają dodatkowo swoją wiedzę.Oddziaływanie emocjonalne telewizji — wzbudzanie agresji jest tylko jednym ze skutków oglądania scen przemocy i grozy. Powoduje także przyzwyczajenie się widzów (dzieci, młodzieży) do przemocy, czyli że odbiorcy tacy są bardziej skłonni tolerować przemoc w ogóle.Wydaje się więc, że wpływ środków masowego przekazu (a głównie telewizji) jest znaczący, jako alternatywny model wzorów i norm dostar­czanych młodemu człowiekowi. Widz dokonuje pewnych wyborów, ale masmediamogą podpowiadać lub proponować przyjęcie określonych wzorow, norm czy postaw. A bardzo często (co jest bardzo istotne) podczas takich wyborów odbiorca pozostaje sam.

ODDZIAŁYWANIE TELEWIZJI NA MŁODEGO WIDZA

„Według Erona, dzieci bardziej agresywne, oglądające programy telewizyjne o    stosunkowo małym ładunku agresji po upływie 10 lat okazują się mniej agresywne, aniżeli dzieci mało agresywne, które przez 10 lat oglądały programy telewizyjne, zawierające wiele elementów przemocy i gwałtu.”Na koniec przytaczanych tu wyników badan warto wskazać jeszcze na inne możliwości oddziaływania telewizji na młodego widza. Na takie oddziaływanie zwraca uwagę A. Banaszkiewicz (1981), który wyróżnia oddziaływanie po­znawcze i emocjonalne telewizji na odbiorcę. Oddziaływanie poznawcze powoduje, iż dzieci i młodzież łatwiej przyswajają sobie informacje, normy, wzory zachowań, a także poszerza się ich wiedza. Jednak tylko w małym stopniu pomaga to młodym widzom w definiowaniu i rozumieniu rzeczywisto­ści.

WYTWARZANIE NAWYKÓW AGRESJI

Warto też zwrócić uwagę na interesujące badania D. Kenny, J. Neale, Liebert. Autorzy ci stwierdzili, że występuje znacząca zależność między oglądaniem przez dziewięcioletnich chłopców obrazów przemocy w telewizji, a ich agresywnym zachowaniem w wieku lat dziewiętnas­tu. Inni badacze zajmujący się tym problemem twierdzą, że dochodzi do wytwarzania się nawyków agresji. Dalej zauważają, że agresję u dziewiętnasto­latków łatwiej przewidzieć na podstawie liczby scen przemocy i okrucieństwa oglądanych w telewizji niż na podstawie innych zmiennych. Tezę tę potwier­dzają także badania longitudinalne Erona, z których wynika, iż istnieje wysoka korelacja pomiędzy skłonnością do oglądania przemocy w telewizji w wieku lat ośmiu a przejawianą agresywnością w wieku lat osiemnastu.

PRZYJMOWANIE WZORCÓW EKRANOWYCH

Widoczne jest przejmowanie wzorów ekranowych (na co zwróciła uwagę M. Żebrowska, 1986) w ich zewnętrznej postaci przejawiające się w zmianach wyglądu, zachowania i stylu bycia. Uwidacznia się to w modzie, a także w treści zabaw dzieci i młodzieży. A występuje to tym wyraźniej, im bardziej znaczący i atrakcyjny jest dla odbiorców model. Na fakt uczenia się przez dzieci zachowań agresywnych zwrócili uwagę A. Bandura i R.H. Walters. Uważają, iż badane dzieci przyswoiły sobie nie tylko samo zachowanie, lecz i normę dotyczącą tej formy reakcji. „Utrwalenie zachowań wyuczonych w drodze naśladownictwa może zrodzić w przyszłości tendencję do reagowania w ten sposob w różnorodnych sytuacjach społecznych.”Potwierdzają to także wyniki badań przedstawione przez J. Putkowską (1980).