ZASTOSOWANIE PRZEMOCY

(Sięgając do przepisów kodeksu karnego (zarówno aktualnie obowiązują­cego, jak i wchodzącego w życie z dniem 1.09.1998) można wyróżnić przestępstwa, które zawierają w sobie element przemocy (agresji) wobec osoby art. 156 k.k. (spowodowanie uszkodzeń ciała), art. 158 k.k. (bójka lub , pobicie), art. 210 k.k. (włamanie, kradzież zuchwała), art. 212 k.k. (zniszczenie mienia). Oczywiście nie są to wszystkie przestępstwa z elementem przemocy, ale najczęściej popełniane.Zastosowanie przemocy przez sprawcę może być celem niejako samym w sobie, tak w przypadku pobicia, bójki, spowodowania uszkodzeń ciała, zniszczenia mienia, gdzie sprawcy chodzi bądź o wyładowanie agresji, bądź o   zademonstrowanie przewagi. Zastosowanie przemocy może być jednak tylko środkiem do osiągnięcia celu, jak w przypadku włamania, gdzie chodzi o   przełamanie przeszkód zabezpieczających mienie, czy w przypadku rozboju przełamanie oporu ofiary, aby zawładnąć jej mieniem.)

W POSZUKIWANIU ODPOWIEDZI

Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o przyczyny występujących zjawisk przemocy, a zwłaszcza o sposoby ich likwidacji lub chociażby tylko mini­malizacji, zaprząta wszystkie instytuqe odpowiedzialne za bezpieczeństwo obywateli — policję, prokuraturę, sądy. Znalezienie zaś tej odpowiedzi w żad­nym wypadku nie jest łatwe. (Czym jest przemoc — „Słownik języka polskiego” pod redakcją prof. dr. Mieczysława Szymczaka definiuje ją jako: przemoc — siła przeważająca czyjąś siłę, fizyczna przewaga wykorzystywana do czynów bezprawnych dokonywa­nych na kimś, narzucana bezprawnie władza, panowanie, czyny bezprawne, dokonane z użyciem fizycznego przymusu, gwałt. Agresja zaś to zachowanie zmierzające do wyładowania niezadowolenia lub gniewu na osobach lub rzeczach, wroga, agresywna postawa wobec kogoś, agresja fizyczna, agresja słowna.

PRZEMOC- JEJ RODZAJE ,CELE STOSOWANIA

W ostatnich latach środki masowego przekazu dostarczają licznych i niepo­kojących informacji o narastającej fali przemocy w życiu społecznym. Lektura publikacji jednego tylko tygodnika z pogranicza prawa i życia o tymże tytule „Prawo i Życie” z lat 1995—1997 nasuwa wniosek o postępującej brutalizacji obejmującej właściwie wszystkie sfery, w których człowiek funkcjonuje. Przemoc pojawia się w rodzinie, na ulicy, na stadionach, w szkole. Przemoc występuje wobec osób najbliższych, jak i w ogóle nieznajomych, w żaden sposób me związanych ze sprawcą. Czasem kończy się śmiercią ofiary. Formami protestu przeciwko tym zjawiskom stają się „marsze milczenia”, szerokie akq’e plakato­we — np. pod hasłem „miesiąc walki z przemocą w rodzinie”. Na temat ich faktycznej skuteczności trudno się wypowiadać, niewątpliwie są rozpaczliwym apelem do sumień. Publikacje na ten temat ukazały się w „Prawie i Życiu” nr: 42/1995, 21/1996,4/1997, 7/1997, 14/1997, 15/1997, 16/1997, 17/1997, 18/1997, 18/1997, 21/1997, 27/1997, 28/1997, 44/1997, 45/1997, 47/1997, 51,52/1997.

STRUKTURA SYNDROMU

Istotna różnica leży bowiem w strukturze syndromu, która odzwierciedla odmienne typy agresywności. Można przypuszczać, iż jej analiza w większym stopniu niż diagnoza ogólna pozwoli na trafną prognozę zachowań, na przykład czynów o charakterze przestępczym.Jednocześnie nasuwa się wniosek, iż szczegółowa diagnoza struktury agresywności może stanowić wartościową podstawę celowych i skutecznych oddziaływań psychokorekcyjnych i wychowawczych.O  ile bowiem wobec osób, które charakteryzują się wysokim stopniem tendencji agresywnych, wynikających, w myśl przyjętych przez nas założeń, z nieuświadomionych tendencji i impulsów, wskazana byłaby głębsza restruk­turyzacja osobowości, postaw i systemów wartości, to w odniesieniu do osób, których ogólna agresywność jest może nawet równie wysoka, ale dominują u nich dyspozycje do agresji — w myśl naszych założeń, reaktywnej — bardziej wskazana byłaby pomoc w rozwiązywaniu problemów emocjonalnych. Pomoc taka mogłaby przyjąć formę treningów, których celem byłaby zmiana postaw wobec samego siebie, kontrolowanego wyrażania negatywnych emocji (np. treningu asertywności, technik relaksacji itp.).

TYP AGRESYWNOŚCI

Wyniki przeprowadzonych badań sugerują istnienie odmiennych typów agresywności w obydwu badanych grupach młodziezy, które me rozmą się zasadniczo pod względem ogólnego poziomu agresywnych dyspozycji. Typ charakteryzujący młodzież przestępczą można określić jako agresywność spon­taniczną o orientacji antyspołecznej. Zakładamy bowiem, że jest ona uwarun­kowana motywami nieświadomymi (głównie Nsa) z jednoczesnymi tendencjami odwetowymi wobec otoczenia.Natomiast typ agresywności charakteryzujący chłopców z grupy kontrolnej ma, naszym zdaniem, charakter reaktywny i wynika z nierozwiązanych pro­blemów emocjonalnych.Podsumowując dotychczasowe rozważania można stwierdzić, że diag­noza ogólnej dyspozycji do czynności agresywnych wydaje się mało trafnym predykatorem rzeczywistych zachowań człowieka.

AGRESYWNE SKŁONNOŚCI

Z interpretacją taką koresponduje do pew­nego stopnia, wysoki wynik w skali agresji słownej, bowiem diagnostyczne dla tego czynnika zachowania (np. przekleństwa) w powszechnym odczuciu me są kojarzone z działaniem agresywnym; stanowią wręcz jeden z elemen ow przestępczej subkultury. Z tego powodu me podlegają tak restrykcyjnej, świadomej kontroli jak, na przykład, bezpośrednia przemoc fizyczna. Stanowiąc jednocześnie zachowania ewidentnie skierowane przeciwko otoczeniu ujawniają tym samym wrogie i napastliwe tendenqe u osób, u których występują. Wysoki wynik w skali K, świadczący o dobrej kontroli behawioralnej tendencji agresywnych, stanowi także swego rodzaju kamuflaż dla ukrytych agresywnych skłonności.

WSKAŹNIKI SAMOAGRESJI

Wyższe wskaźniki w zakresie samoagresji (emocjonalnej i fizycznej) oraz agresji przemieszczonej. Bliższa analiza tych różnic nasuwa przypuszczenie o odmiennych typach agresywności, występujących w obydwu badanych grupach młodziezy. Domina­cja Nsa u młodocianych przestępców sugeruje przewagę agresji uwarunkowanej działaniem pozostających poza świadomą kontrolą motywow , nnpolww- Poiawia się więc ona bez wyraźnych przyczyn zewnętrznych i pod tym względem przypomina agresję spontaniczną. Z kolei jednak wysoki poziom tendec3‘ odwetowych wynikać może z subiektywnego poczucia krzywdy tych osob. Można więc przypuszczać, że taki układ czynników lezy u podłoża zachowań przestępczych, ponieważ w ten sposób ulegają rozładowaniu ich ukryte skłonno ści agresywne i jednocześnie, poprzez wyrządzanie szkody innym możliwe jest realizowanie odwetowych dążeń.

WYNIKI BADAŃ

Jak wynika z rysunku, badane grupy nie różnią się w sposób istotny w zakresie ogólnego nasilenia dyspozycji agresywnych. Żadna z nich nie wyróżnia się także pod względem dominującego ukierunkowania dyspozyqi agresywnych. Przeciwnie, wszystkie trzy kierunki dążeń agresywnych mają zbliżone nasilenie w obu grupach. Na podstawie tego rezultatu możemy przyjąć, że zachowania przestępcze nie zależą od wysokiego poziomu ogólnej agresywności.Natomiast zupełnie inaczej przedstawia się wynik porównania struktury całego syndromu agresywności. Poziom poszczególnych składników wskazuje, iż obydwie grupy znacząco różnią się pod względem az 7 z nich. 1 tak, młodocianych przestępców charakteryzuje wyższe nasilenie nieuświadomionych skłonności agresywnych (Nsa), agresywności słownej oraz tendencji odweto­wych (TO), a także lepsza kontrola zachowań agresywnych (K). U chłopcow z grupy kontrolnej obserwujemy z kolei relatywnie.

PROCEDURA PROWADZONYCH BADAŃ

Każda skala zawiera kilka (6—11) twierdzeń od­noszących się do różnych czynności i przekonań związanych z agresywnym zachowaniem. Zadaniem osoby badanej jest ustosunkowanie się do nich poprzez udzielenie odpowiedzi, czy dane zachowania lub przekonanie ją charakteryzuje, czy nie (możliwa jest także odpowiedź niezdecydowana). Odpowiedzi diagnos­tyczne dla agresywności uzyskują oceny „2”, niezdecydowane „1 , niediagnos- tyczne „0”. Wynik IPSA stanowi suma ocen w poszczególnych skalach, oraz łączna suma ocen z całego testu.Chłopcy przebywający w Izbie Dziecka byli badani indywidualnie, nato­miast uczniowie udzielali odpowiedzi w badaniu zbiorowym, w swoich szkołach.W celu odpowiedzi na pytanie o regulacyjny wpływ dyspozycji agresywnych (w naszych badaniach — przejawiający się występowaniem zachowań przestęp­czych) dokonaliśmy porównania poziomu agresywności ogólnej, jej poszczegól­nych składników oraz dominujących kierunków w obydwu badanych grupach młodzieży.

SYNDROM AGRESYWNOŚCI

Syndrom agresywności charakteryzuje się ponadto określonym ukierun­kowaniem: agresywność wobec siebie (samoagresja), agresja skierowana na zewnątrz lub agresja ukryta oraz określonym stopniem do kontroli agresywnych impulsów, polegającej na zdolności do powstrzymania wrogiej aktywności, wybieraniu mniej szkodliwej i bardziej akceptowanej społecznie formy agresji (kontrola behawioralna).Badaniami objęto chłopców w wieku 16—18 lat, przebywających w Policyj­nej Izbie Dziecka, w jednym z miast wojewódzkich. Powodem ich zatrzymania były czyny przestępcze (głównie kradzieże i włamania). Grupę kontrolną stanowili chłopcy w podobnym wieku, uczniowie szkól zawodowych w tym samym mieście. Zastosowanym narzędziem badawczym był Inwentarz Psycho­logiczny Syndromu Agresji Z. Gasia (op. cit.). IPSA obejmuje 10 skal, mierzących poziom poszczególnych składników scharakteryzowanego wyżej syndromu agresywności.