SZEREG PROBLEMÓW

Należy zwrócić uwagę, że ustawa niemiecka (JGG) duży nacisk kładzie na obowiązek naprawienia szkody przez nieletniego, przeproszenie pokrzywdzone­go i w ogóle likwidację skutków (na ile to możliwe) wywołanych czynem nieletniego.Jak już wspomniano są to tylko wyrywkowe propozycje co do nowelizacjiistnieje jeszcze szereg innych problemów wymagających rozważenia (np. problem organów prowadzących postępowanie wobec nieletnich, gwarancji procesowych i przestrzegania praw nieletnich). Podsumowując powyższe rozważanis/należy stwierdzić, że nie ma środowisk (rodzin) wolnych od zagrożeń, ani też środowisk (rodzin) całkowicie „bezpiecz­nych” z punktu widzenia wychowania, dzieci i młodzieży.Nie zmierzam oczywiście do stwierdzenia, że każdą rodzinę należy trak­tować jako niewydolną wychowawczo, wymagającą interwencji, ale do stwier­dzenia, że każda rodzina winna być objęta opieką i pomocą psychologiczno- -pedagogiczną, być przedmiotem oddziaływania profilaktycznego.

BEZPOŚREDNIE ODDZIAŁYWANIE NA NIELETNIEGO

Niemiecka ustawa regulująca postępowanie w sprawach nieletnich (Jugend- gerichtsgesetz — JGG) z dnia 4.08.1953 r., z późniejszymi zmianami w § 11 stanowi, że czas wykonywania środków (nakazów, zakazów) wobec nieletniego określa sędzia — z tym, że czasokres ten nie może przekraczać dwóch lat, co do niektórych środków jednego roku, lub nawet sześciu miesięcy. Wyjątkowo tylko sędzia może przedłużyć ten okres, ale na czas nie dłuższy niż trzy lata.Wskazane byłoby wprowadzenie środków bardziej bezpośredniego od­działywania na nieletniego, dla niego samego dolegliwych. Takie środki dyscyplinarne przewidują np. przepisy § 13 i następne powołanej wyżej, niemieckiej ustawy (JGG). Jest to areszt dla nieletnich:areszt ciągły, trwający od jednego do czterech tygodni,areszt w czasie wolnym, trwający jeden tydzień,areszt krótkotrwały, trwający dwa dni.Za najcięższe przestępstwa ustawa ta (JGG) przewiduje w § 17 i następnych karę dla nieletniego, która może być orzeczona na czas nawet do dziesięciu lat pozbawienie wolności.

OGRANICZENIA CZASOWE

Koniecz­ność doręczania postanowień sędziego rodzinnego i następnie Sądu stronom pomimo ich ogłaszania w obecności stron — i oczekiwanie na uprawomoc­nienie się tych postanowień, znacznie wydłuża postępowanie i opóźnia przy­stąpienie do wykonywania orzeczonego środka wobec nieletniego. W chwili więc, gdy wreszcie rozpoczyna się wykonanie środka, nieletni może właściwie już nie pamiętać i nie rozumieć do końca, za co takie konsekwencje go dotykają odbierać to jako pewną niesprawiedliwość.Za celowe należałoby uznać wprowadzenie ograniczenia czasowego wyko­nywania środków orzeczonych wobec nieletniego. Czasokres ten nie powinien być określany wyłącznie wiekiem nieletniego — możliwość wykonywania środków do ukończenia (w zależności od rodzaju środka) przez nieletniego 18 lub 21 lat, gdyż w praktyce może to prowadzić do wieloletniego postępowania wychowawczego, które wcale nie będzie skuteczne.

POSTĘPOWANIE W SPRAWACH NIELETNICH

Pomimo zmiany ustroju i zasadniczej zmiany warunków życia, ustawa postępowaniu w sprawach nieletnich pozostała w zasadzie w niezmienionym kształcie od chwili jej uchwalenia w 1982 r. Niewielkie zmiany dotyczą tylko niektórych przepisów i to w praktyce rzadziej stosowanych.Z nieoficjalnych źródeł wiadomo, że prowadzone są prace nad nowelizacją tej ustawy, jednakże do chwili obecnej żaden projekt nie został przedstawiony sędziom czy kuratorom sądowym do konsultacji. Z uwagi na fakt, że to oni właśnie w praktyce stosują te przepisy, konsultację taką należałoby uznać za wskazaną.Nie jest możliwe obszerniejsze przedstawienie w ramach tego opracowania propozycji zmian, jakie byłyby wskazane odnośnie tej ustawy. Niewątpliwie przede wszystkim powinny one dotyczyć usprawnienia postępowania.

UZYSKANIE PROFESJONALNEJ POMOCY

Na obszarze właściwości Sądu Rejonowego w Myślenicach działa jeden Kuratorski Ośrodek Pracy z Młodzieżą. Jego zasięg z naturalnych więc względów ograniczony jest do jednego miasta. Kuratela w dalszym ciągu w województwie krakowskim pozostaje kuratelą społeczno-zawodową. Bezpośredni kontakt z nie­letnimi i ich rodzinami na etapie wykonywania nawiązują przede wszystkim kuratorzy społeczni — osoby niewątpliwie zaangażowane, z doświadczeniem życiowym, ale często bez teoretycznego przygotowania (socjologicznego, medycz­nego, psychologicznego, pedagogicznego). Nie ma poradni sensu stricto rodzinnej, do której można by kierować rodziców mających problemy z wychowaniem dzieci, czy do której oni sami z własnej inicjatywy mogliby się zgłaszać celem uzyskania profesjonalnej pomocy.

ODDZIAŁYWANIE WYCHOWAWCZE PRZEZ SĄD

Odczuwa się brak wyspecjalizowanych placówek czy instytucji, które byłyby gotowe prowadzić pracę resocjalizacyjną, także współpracować w dzie­dzinie, gdzie Sąd mógłby kierować nieletnich. Poradnie psychologiczno-pedago­giczne prowadzą działalność diagnostyczną na potrzeby szkół, nie wykazują chęci szerszej współpracy z Sądem (poza przesyłaniem posiadanych już opinii). Rodzinny Ośrodek Diagnostyczno-Konęultacyjny mieści się w Krakowie, a więc w dość znacznej odległości, a nadto jest przeciążony pracą — na wydanie opinii w toku postępowania rozpoznawczego Sąd oczekuje niekiedy kilka miesięcy. Trudno więc mówić w tej sytuacji o szerszej pomocy ze strony tego Ośrodka w toku wykonywania orzeczenia.

W TEORII I PRAKTYCE

Obowiązująca „Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich” z dnia 26.10.1982 r. w art. 6 wymienia katalog środków wychowawczych i środek poprawczy, które Sąd może orzec wobec nieletniego sprawcy czynu karalnego. Nadto istnieje możliwość wydania przez Sąd zarządzeń, jakie przewiduje „Kodeks rodzinny i opiekuńczy”. W komentarzach do ustawy podkreśla się, że przepisy te dają szerokie możliwości oddziaływania wychowawczego wobec nieletnich. W praktyce do dyspozycji Sądu pozostają takie środki jak: upo­mnienie, nadzór odpowiedzialny rodziców, nadzór kuratora czy (ostateczność) umieszczenie w placówkach czy zakładach wychowawczych (poprawczych). Nałożony obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej czynem nieletniego jest często niestety praktycznie nieegzekwowalny. Brak środków, które można by zastosować wobec nieletniego przymuszając go do wykonania nałożonego obowiązku.

OBCIĄŻANIE OBOWIĄZKAMI

Obecnie w toku wykonywania jest 12 spraw tego rodzaju. Na podstawie materiałów w nich zawartych ustalono następujące okoliczności. Z reguły nieletni wychowują się w rodzinach pełnych, mając co najmniej jednego brata lub siostrę, często dzieci jest kilkoro. Jedno z rodzicow lub oboje nie pracują, przebywając w domu — bezrobotni, renciści, matki, gospodynie domowe. Warunki bytowe są przeciętne. Nie ma rodzin bez stałego dochodu, chociażby był to tylko dochód z zasiłków dla bezrobotnych, lub niewielkiego gospodarstwa rolnego uzupełniany dochodami z pracy dorywczej.Z reguły więc rodzice obiektywnie mają czas, który mogą poświęcić dzieciom i deklarują takie działania, zainteresowanie sprawami dzieci.Jednakże nadmierne obciążenie obowiązkami, wzrastanie w poczuciu odpowiedzialności za rodzinę, młodsze rodzeństwo, wcale nie stoi na prze­szkodzie zachowaniom daleko odbiegającym od poprawnych i prawidłowych.

SYTUACJA RODZINNA I WYCHOWAWCZA NIELETNICH SPRAWCÓW

Ustalenie sytuacji rodzinnej i wychowawczej nieletniego jest konieczne dla wyboru najbardziej odpowiedniego środka wychowawczego (lub poprawczego), który będzie orzeczony wobec nieletniego. Źródłem informacji na ten temat stają się wywiady policyjne, kwes­tionariusze szkolne, opinie ze szkoły sporządzane przez wychowawców, wreszcie wywiady środowiskowe kuratora sądowego. W przypadku, kiedy zostanie orzeczony środek wychowawczy w postaci nadzoru kuratora, kontakt kuratora z rodziną i nieletnim jest częsty i pozwala na stosunkowo dokładne zapoznanie się z warunkami w jakich żyje nieletni. Z tych względów skoncentruję się na postępowaniach wykonawczych wobec nieletnich, gdzie w latach 1995 — 1997 orzeczono nadzór kuratora za popełnienie czynów, jak je określono wcześniej, z elementem przemocy.

PRZEMOC WOBEC PRZEPISÓW PRAWA

Analizując akta spraw nieletnich sprawców, które toczyły się przed Sądem Rejonowym w Myślenicach — Wydział III Rodzinny i Nieletnich w latach 1995—1997 należy stwierdzić, że inne czyny z elementem przemocy nie występowały. Nieletni w okręgu tego Sądu w tym okresie nie popełnili zabójstwa. Poniższa tabela obrazuje w jaki sposób kształtował się wpływ spraw do Sądu przeciwko nieletnim — z uwzględnieniem spraw o czyny z elementem przemocy oraz spraw następnie skierowanych przez Sędziego Rodzinnego do postępowania przed Sądem — liczba ogólna — i o będące przedmiotem analizy czyny.Jak wynika więc z tego prostego zestawienia, nie stwierdza się ani ogólnego wzrostu liczby spraw przeciwko nieletnim w ciągu ostatnich trzech lat, ani też tego, aby czyny z elementem przemocy dominowały lub zaznaczył się wzrost ich liczby w stosunku do pozostałych czynów, czy zachowań (nieletni odpowiadają także w przypadku, gdy wykazują przejawy demoralizacji, np. wagarują lub upijają się).